Harry Mulisch

Een lastige opdracht. Enneatype van de maand. Wil je Harry Mulisch behandelen? Laat ik beginnen met neer te schrijven dat ik hem niet ken. Ik vraag me af wie dat wel kan zeggen. Sterker nog, ik vraag me af of hij zichzelf kende. Er zijn ook al zoveel mensen geweest die een mening hebben gehad over Mulisch dat het aanmatigend is om te veronderstellen dat ik het complexe karakter van Mulisch wel even zal ontleden.

De grootste gemene deler over al deze meningen is wel het aanhalen van zijn eigen uitspraken en zijn totale gebrek aan zelfrelativering. Zo zei hij bij het ontvangen van de P.C. Hooft-prijs dat dit een houding was van tot het extreme opgedreven zelfironie. Hij sprak daarin van:

"gevallen, waar de hoogmoed, de arrogantie, de ijdele façade voornamelijk pantseringen zijn tegen een al te opdringerige buitenwereld: pantseringen, waarachter kwetsbare zielen schuilgaan: zielen, die ook maar steeds weer moeten beginnen met een stuk steen, met wat verf in tubes, met mogelijke tonen, of met de verzameling woorden van hun taal, zielloos gerangschikt in het woordenboek. Met iets, kortom, waar iedereen over beschikken kan. Met niets dus eigenlijk."

Deze zelfironie, werd hoogst in twijfel getrokken door zijn vele critici. Hoge bomen vangen veel wind. Zeker omdat hij zelf een aanval inzette op Gerard Reve met een pamflet over het ironische van de ironie. Het kwam er kort op neer dat als iemand een rol aanneemt, in dit geval de rol van ironie, hij die rol uiteindelijk gaat leven. Spelen wij niet allemaal een rol zou ik haast zeggen.

Het valt niet mee het karakter van iemand te doorgronden als hij verschillende rollen speelt in zijn leven. Als observator zie ik inderdaad de ironie. Ook de ijdelheid. Dat bleek wel uit Mulisch zijn grote irritatie toen Gerrit Komrij het waagde een essay te schrijven, waarin hij stelde dat Mulisch geen grote schrijver is. Ook stelde Mulisch dat het Nederlandse volk een gebrek aan vermogen tot bewonderen zou hebben, dat bijvoorbeeld in Amerika, Italië en Duitsland wel aanwezig zou zijn. Ook dat ging over hem.

Het is natuurlijk makkelijk om nu te gaan stellen dat Mulisch een 4 met een 3 vleugel geweest is. Het unieke talent, het autodidactische, de ijdelheid, het onnavolgbare. Niet te doorgronden. Zelfingenomenheid, het spelen met de ironie. Het blijven zoeken en verkennen naar de diepere zin van het leven. De interesse in het mystieke, welhaast magische van het leven. Het gebruik maken van de romancompositie in zijn werk. Zijn eigen leven blijven onderzoeken en het als zeer bijzonder ervaren. Ja, dat alles zou zeker op een 4 kunnen duiden. Met de 3 component voor succes en ijdelheid. Het uiterlijk vertoon.

Als je naar zijn taak als schrijver kijkt zag Mulisch schrijven als een magisch proces. Zijn uitspraken hierover gaan altijd over het niet bestaan van toeval. Alles klopt altijd. Er is een verborgen samenhang. Mulisch gebruikte mythen en symbolen om de werkelijkheid te herkennen. Mulisch liet zijn werk aansluiten op de grote verhalen. Als schrijver veranderde hij de werkelijkheid zodanig, dat in de gebeurtenissen het bovenpersoonlijke zichtbaar werd, waardoor ze tot mythe worden verheven. Ook daar herken ik wel duidelijke 4 kenmerken.

Echter als je “de ontdekking van de hemel” goed gaat beschouwen, gaat Mulisch voor god spelen. Het is dan haast autobiografisch, zoals eigenlijk al zijn werk. Dus waarschijnlijk ook dit. Als het iemand anders was geweest zou je haast denken dat het naar zijn bol is gestegen. Mijn punt is echter dat hier de 1 kenmerken van de perfectionist om de hoek komen kijken. Het gelijk hebben, zich verheven voelen boven het plebs, zelfs zijn bijnaam “ de grote 1” De arrogantie, het onberispelijke uiterlijk. Ja dat zou heel goed bij de 1 kunnen passen. Een 1 met een 9 vleugel. Ik zie werkelijk niets van een 2 vleugel. Het tegenoverliggende Enneatype 5 zou dan kunnen duiden op de diepgang het filosofische.

 Echter toen zag ik het filmpje van de redding van de paarden uit de Waddenzee. Op Mulisch uitdrukkelijk verzoek werd dat vertoond op de dag van de begrafenis. Hij bleek een grote foto hiervan op zijn kamer te hebben. Ja toen was het mij duidelijk. Dit is een 4. Deze beelden gaan direct naar de ziel. Ik weet zeker dat de tranen in zijn ogen moeten hebben gestaan toen hij dit voor de eerste keer zag. Zoveel schoonheid.

Als je dan tot die conclusie bent gekomen valt de puzzel in elkaar. Alles hangt met alles samen, dat was toch zo'n beetje zijn uithangbord. Ooit gaf hij een beschrijving van zijn eigen conceptie vanuit de balzak. ‘Ik herinner het mij als de dag van gisteren. Wij waren met ons miljoenen, mijn broertjes en zusjes en ik. Vredig leefden wij samen in onze knusse buurt, waar het voller werd en voller. Plotseling, op een nacht, was het opbreken geblazen,’ enz. – u raadt al wat er gebeurt.

Dan zie je opeens de enorme humor die hem altijd ontzegd is. Als je dan naar het geheel kijkt is eigenlijk alles humor. Laat dat nu ook een van de kenmerken van de 4 zijn. Een onderdrukte humor die door weinigen echt wordt begrepen. Dan wordt de ironie ware zelfspot. De contradictie van de persoon. De humor was dat hij zichzelf helemaal niet serieus nam. Dat deed de omgeving die in zijn aangenomen rollen geloofde. Zo eindigen we waar we begonnen. Mulisch een man die zijn leven heeft gespendeerd om zichzelf te ontdekken, bij leven niet geslaagd, maar nu de hemel ontdekt en daarmee zichzelf.

“Een pak melk, een kilo appels en een doos eieren." Met die woorden besluit Harry Mulisch zijn toespraak als hij in januari 2007 het Eredoctoraat ontvangt van de Universiteit van Amsterdam. De vriendin van Harry Mulisch, Kitty Staal, had per ongeluk haar boodschappenlijstje met Harry's speech verwisseld. Omdat er in het universum van Harry Mulisch geen vergissingen bestaan, besluit hij dat het zo maar moest zijn.